Podziemne światy fascynują od zarania dziejów. Pojawiają się w literaturze i sztuce. Od mitologicznych królestw po współczesne przedstawienia w prozie fantasy te tajemnicze krainy odzwierciedlają najgłębsze lęki, pragnienia i wyobrażenia. Jaskinie, jako naturalne wejścia do tych światów, odgrywają kluczową rolę w wielu opowieściach. Jednym z najbardziej fascynujących przykładów takich miejsc są Jaskinie Szkocjańskie, uważane za najokazalsze w Europie.
J.R.R. Tolkien, autor „Władcy Pierścieni”, stworzył jedno z najbardziej ikonicznych przedstawień podziemnych światów w literaturze fantasy. Jego Śródziemie pełne jest tajemniczych przestrzeni, takich jak Kopalnie Morii. Te miejsca, pełne starożytnych ruin, ukrytych skarbów i niebezpiecznych przejść, tworzą idealne tło dla przygód bohaterów. Autor czerpał inspirację z różnych źródeł. Bardzo prawdopodobne jest jednak, że do stworzenia obrazu imponującej siedziby krasnoludów, szczególnie w wizji znanej z filmów Petera Jacksona, posłużyły mu właśnie Jaskinie Szkocjańskie – oszałamiające monumentalnymi przestrzeniami i fantastycznym ukształtowaniem przestrzeni wyrzeźbionych przez wodę.
Labirynty natury
Leżą w Słowenii, która jest prawdziwym rajem dla speleologów hobbystów. Niewielki kraj między Alpami a Adriatykiem oferuje ponad 10 tys. jaskiń, a co roku odkrywanych jest około 100 nowych. Jaskinie Szkocjańskie składają się z rozległych korytarzy, podziemnych rzek i ogromnych komnat, które zachwycają majestatycznością. Ich odkrywanie to nie tylko przygoda, ale także podróż przez historię geologiczną i historię odkryć.
Jaskinie znajdują się w południowo-zachodniej Słowenii, 77 km od jej stolicy Lublany. Nazwę przejęły od wioski Szkocjan, leżącej obok miejsca, w którym do jaskini wpływa rzeka, stająca się od tego miejsca ciekiem podziemnym. Reka ma swój początek u podnóża Śnieżnika i płynie po powierzchni przez około 55 kilometrów. Gdy dotrze do krasu, czyli obszaru wapiennego, nie pogłębia już koryta, ale rozpuszcza wapń. Początkowo płynie jeszcze po powierzchni, by po pokonaniu czterokilometrowego wąwozu, zakończonego okazałą ścianą, zniknąć w podziemiach.
Krasowe odyseje
Około 200 m od zapadlisk, w odległej przeszłości, kilkaset tysięcy lat temu, zawalił się strop nad jaskinią. Tak powstały zapadliska Wielkiej Doliny sięgające 165 m głębokości i Małej Doliny mające do 120 m. Oddziela je naturalny most, będący pozostałością pierwotnego stropu jaskini. Całkowita długość zbadanych korytarzy to 6 200 m. Znajdują się one na głębokości około 300 m w skałach, uformowanych w czasach paleocenu. Tworzą system uformowany przez wodę. Niespotykana wysokość czyni z Jaskiń Szkocjańskich jeden z najwspanialszych obiektów tego typu na świecie. Rzeka płynie tu przez podziemny kanał, mający 3,5 km długości, 10 do 60 m szerokości i nawet 140 m wysokości.
W kilku miejscach tworzy w nim rozległe pieczary. Największą z nich jest Komnata Martel o kubaturze ponad 2 milionów metrów sześciennych. To największa grota w Europie. W jej końcu znajduje się podziemny zbiornik zwany Jeziorem Martwym, a na jego dnie bardzo wąski otwór, przez który rzeka opuszcza jaskinię i kontynuuje podziemny bieg. Odpływ jest ograniczony, dlatego po silnym deszczu woda zostaje w kanionie, a jej poziom podnosi się nawet o kilkadziesiąt metrów. Znajdują się tu liczne formacje skalne, dziesiątki płytkich zbiorników, otworów oraz naturalne mosty i wąwozy, które tworzą najdłuższy zespół zjawisk kresowych w Europie.
Kamienne pałace
Woda swoim systematycznym działaniem zmienia powierzchnię skał. W wyniku jej chemicznego oddziaływania zachodzą zjawiska krasowe. Przedostając się do szczelin drąży je i rozpuszcza. Dotyczy to wapieni, dolomitów, gipsów oraz soli kamiennych. Proces rozpuszczania skał przez wody powierzchniowe i podziemne to właśnie krasowienie. Woda deszczowa wnikająca w głąb ziemi zawiera pyły i dwutlenek węgla z powietrza, pokrywy humusowej i podłoża skalnego. Związek ten w kontakcie z wodą tworzy kwas węglowy, który rozpuszcza skały.
Proces przebiega w tzw. czasie geologicznym, mierzonym tysiącami i milionami lat. W końcu pod powierzchnią powstają jaskinie, kominy, studnie oraz syfony jaskiniowe. W jaskiniach natomiast tworzy się szata naciekowa. Prócz popularnych stalaktytów na górze, stalagmitów na dnie jaskini i łączących się w kolumny stalagnatów, piękne są także draperie naciekowe w korytarzach, grotach, czy komnatach, jak również makarony, galerie i perły jaskiniowe.
Kroniki ziemi
O przeszłości miejsca sporo mówią znaleziska z Mušje Jama koło Škocjana. Tam, w głębokiej na 50 m przepaści, archeolodzy odkryli ponad 600 metalowych przedmiotów z okresu od XII do VIII wieku p.n.e. Osady w Škocjanie i Gradiščach, ale przede wszystkim liczne cmentarzyska świadczą o tym, że miejsce to miało niezwykłe znaczenie w I tysiącleciu p.n.e. Najbardziej widać to w Mysiej Jaskini. Spalone, połamane przedmioty, głównie broń i kości zwierzęce, wydobyte z przepaści, świadczą o tym, że w późnej epoce brązu nad jaskinią odbywały się obrzędy składania ofiar bóstwom. Były one prawdopodobnie podobne do tych, opisanych przez Homera w Odysei. Sądząc po znaleziskach, ludzie do tego kultowego ośrodka pielgrzymowali z miejsc oddalonych o setki kilometrów, z terenów Włoch, Alp, Niziny Panońskiej, Bałkanów i Grecji.
Pierwsze źródła pisane o jaskiniach mają ponad 2 tys. lat. Posidoniusz z Apamei, który zmarł w 50 r. p.n.e. pisał: „Rzeka Timava wypływa z gór, wpada w otchłań i po przepłynięciu pod ziemią około 130 stadiów wznosi się nad morze.” Jaskinie zaznaczone są już na najstarszych drukowanych mapach tej części świata. Na początku XIX wieku prowincjonalny radny Matej Tominc zlecił wykonanie schodów na dno Doliny Wielkiej. Z tej okazji w 1819 roku zaczęto prowadzić rejestr gości, co jest uznawane za początek nowoczesnej turystyki. Kolejne badania przynosiły odkrycia dalszych odcinków. W 1904 roku czterech miejscowych wspięło się po 60-metrowej ścianie i tak odkryto Cichą Jaskinię. Natomiast w 1991 słoweńskim nurkom jaskiniowym udało się przepłynąć przez syfon w jeziorze Marchesetti, a następnie znaleźli nowe, duże tunele z podziemną rzeką i jeziorami.
Rzeka, która płynie w cieniach
Jaskinie Szkocjańskie zwiedza się pod opieką przewodnika. Z centrum dla odwiedzających czeka krótki spacer do wejścia do jaskini. Następnie pokonuje się sztucznie utworzony odcinek, który prowadzi pod ziemię. Na początku wnętrze jaskini nie robi wielkiego wrażenia. Do czasu, kiedy otwiera się widok na ogromny, podziemny kanion Reki. To po prostu trzeba zobaczyć. Tym bardziej, że pod ziemią nie wolno robić zdjęć. Pozostają jedynie pocztówki, które nie oddają jednak charakteru miejsca. Niezapomnianym doświadczeniem jest np. przejście po mostku położonym 50 m ponad tonią wody. Po opuszczeniu jaskini można wrócić do parkingu krótszą drogą. Wytrwali, którzy kupią bilet na dłuższą pętlę, mogą przedłużyć wędrówkę, pokonując dalszą część trasy przylepioną do ścian skalnych pieszą ścieżką z widokami na rzekę.
Mitologiczne wrota ziemi
W mitologii greckiej Hades to imię podziemnego boga, jak i krainy, przedstawianej jako ciemne, mroczne i ponure miejsce z wejściem w formie jaskini. Mogą go przypominać głębokie i mroczne korytarze Jaskini Szkocjańskich. Podziemne światy grają też ważną rolę w mitologii nordyckiej. Svartalfheim, kraina krasnoludów, i Niflheim, miejsce wiecznego chłodu i ciemności, także mogą przywodzić skojarzenia ze słoweńską jaskinią, posiadającą wykute w ścianach chodniki. Dante w „Boskiej komedii” opisuje podróż przez dziewięć kręgów piekła, pełnych męki i cierpienia. Szkocjańskie podziemia mogą przypominać trudne do przebycia labirynty, a ich mroczne zakamarki mogą budzić podobne uczucia niepokoju i fascynacji jak opisy włoskiego poety i filozofa. Monumentalne jaskinie ze swoimi ukrytymi przejściami i tajemniczymi komnatami wciąż inspirują. Np. w serialu „Stranger Things” podziemny świat „Upside Down” jest równoległą, mroczną wersją znanego. Rzeczywistość pod ziemią to uniwersalny motyw, pojawiający się w wielu kulturach i epokach. Jaskinie Szkocjańskie, jako brama do tajemniczych krain, stanowią fascynujący przykład tego, jak natura może inspirować mitologię czy kulturę. Miejsce to odzwierciedla też naszą nieustającą chęć eksploracji nieznanego i odkrywania tajemnic.
