Malowniczo położony Czchów – znany niegdyś jako Schov, Alba Ecclesia czy Wyskirche – jest jednym z najstarszych miast Małopolski. Może poszczycić się bogatą historią i wspaniałymi zabytkami. Przez miasto w przeszłości wiodły szlaki handlowe znad Morza Czarnego i Śródziemnego. Za ich przyczyną okolice już przed wiekami rozbrzmiewały odgłosami kupieckich karawan. Przejeżdżały tu zbrojne hufce rycerstwa panów na Czchowie, Czorsztynie czy Sączu. Niekiedy przemykały bandy rycerzy – rabusiów. Dzisiaj zalega tu cisza i tylko srebrzące się fale Dunajca szumią, opowiadając dzieje okolicy.
Rozwój Czchowa
Zabudowa miasta była niemal całkowicie drewniana, na rynku wznosił się ratusz z kramami, waga i postrzygalnia. W 1333 r. Wojsław, pierwszy znany z imienia wójt czchowski, pozwolił niejakiemu Mikołajowi zbudować młyn wodny o dwóch kołach na terenie wójtostwa. W tym samym roku miasto wraz z ziemią sądecką odziedziczyła Jadwiga, wdowa po Władysławie Łokietku, a po jej śmierci Kazimierz Wielki. Za jego panowania Czchów został opasany murem obronnym. Według zachowanych rachunków świętopietrza, parafia w Czchowie istniała już w 1325 r., a niektóre źródła datują jej powstanie nawet na XII wiek. Około 1346 r. w Czchowie został wybudowany kościół w stylu gotyckim. Budynek wzniesiono z miejscowego białego wapienia, stąd dawniej powszechna druga nazwa miasta – Alba Ecclesia. Do budowy użyto także kamienia z poprzedniej romańskiej świątyni. Wskazują na to liczne fragmenty gzymsu romańskiego wmurowane we wschodnią ścianę prezbiterium.
Zachowały się również luźne ciosy, użyte wtórnie przy budowie gotyckich szkarp oraz dwie romańskie rzeźby kamienne. Jedna z nich – lew – znajduje się obecnie na rynku w Czchowie. Płaskorzeźba gryfa przechowywana jest w Muzeum Narodowym w Krakowie. Wewnątrz świątyni, na ścianach otaczających prezbiterium, zachowały się unikatowe malowidła ścienne. Można tu zobaczyć drogę krzyżową Chrystusa oraz sceny z życia Matki Boskiej. Należy zwrócić uwagę na wykonany z czerwonego marmuru nagrobek Kaspra Wielogłowskiego, po przeciwnej stronie znajduje się pomnik jego żony Magdaleny. Oba nagrobki donatorów świątyni są dziełem wybitnego włoskiego rzeźbiarza Hieronima Canavesiego z XVI w.
Reformator religijny i spowiednik Bony
W 1357 roku król potwierdził miastu immunitet sądowy. Wkrótce potem miasteczko było już stolicą powiatu sądowego, kasztelanią mniejszą i starostwem niegrodowym. Tu odbywały się roki sądu ziemskiego krakowskiego i połączone z tym zjazdy szlachty. W tym czasie rozpoczęła się także kolonizacja przez osadników niemieckich. Element niemiecki uległ następnie polonizacji, gdyż w spisie mieszkańców z 1442 r. nazwiska niemieckie występują sporadycznie. Polonizacji sprzyjał też napływ ludności z pobliskich wsi i miasteczek, co odnotowano w zachowanej księdze miejskiej. W 1423 r. król Władysław Jagiełło zezwolił na odbywanie jarmarku w dniu świętego Piotra w Okowach. W 1489 r. Kazimierz Jagiellończyk ustanowił dodatkowy jarmark w święto Jedenastu Tysięcy Dziewic, a w 1510 r. Zygmunt August wyznaczył tutaj wolny targ mięsem. Przywileje te zapewniały rozwój. O bogaceniu się miejscowości może świadczyć uruchomienie w 1545 r. miejskich wodociągów i kanalizacji powstałych przy poparciu niejakiego Tomasza z Bochni, komornika żup bocheńskich. Sąd ziemski przetrwał do reformy sądowniczej przeprowadzonej przez zaborcę pod koniec XVIII wieku.
Na przełomie wieków XV i XVI w. w Czchowie działał zbór unitariański, a przez pewien czas mieszkał też przywódca ruchu, pochodzący z Włoch reformator religijny oraz twórca doktryny braci polskich Faust Socyn. Działał tu także Franciszek Lismanin, pochodzący z Korsyki spowiednik królowej Bony. Od połowy XVII w. z powodu zamiany szlaków handlowych i wylewów Dunajca rozpoczął się upadek znaczenia i bogactwa miasta. Tego procesu nie zatrzymało przejście Czchowa pod administrację cesarską po rozbiorach, a następnie w ręce prywatne rodziny Benoe. Dawny zamek stracił militarne znaczenie, od XVIII w. budowla pozostawała w ruinie. W roku 1928 Czchów, który w międzywojniu był miejscem stałych targów bydła, utracił prawa miejskie.
Rekonstrukacja budowli
Na podstawie żmudnych badań archeologów powstały pierwsze próby rekonstrukcji wyglądu całej budowli. Równolegle trwały prace konserwatorskie i murarskie w zachowanej wieży zamkowej. Najpierw odtworzono jej szczyt i zabezpieczono otwory okienne. W kolejnym etapie przekształcono ją w punkt widokowy. Następnie zapadła decyzja o podjęciu prac rekonstrukcyjnych przy odkrytych przez archeologów murach zamku. Początkowo odtworzono w charakterze trwałej ruiny kilkanaście metrów muru zamkowego. W 2018 roku rozpoczęto rewitalizację wzgórza. Dzięki funduszom pozyskanym przez Tarnowską Organizację Turystyczną – kosztem 3,5 mln złotych – zagospodarowano ten teren. Odbudowana została brama wraz z mostem zwodzonym oraz mury obwodowe do wysokości 2 metrów. Odgruzowano piwnice, a na dziedzińcu odsłonięto bruk. Hipotetyczny wygląd elementów wchodzących w skład zabudowy zamku w czasach jego największej świetności w XVI wieku opracowano w analogii do średniowiecznej architektury militarnej oraz na podstawie badań archeologicznych. Wzgórze zostało oczyszczone z roślinności. Utworzony został także militarno-historyczny szlak edukacyjny, na którym można zobaczyć typowe maszyny oblężnicze oraz urządzenia bojowe z okresu od XVI do XX wieku.Całość stanowi jedną z największych atrakcji turystycznych regionu.
Zdarza się, że rekonstrukcje ruin pochodzących z epoki średniowiecza są krytykowane za brak naukowej podbudowy. Przyczynia się do tego brak ich opisów i ikonografii. Przykładem negatywnie ocenianej przez środowisko konserwatorskie i archeologiczne odbudowy – która całkowicie zmieniła utrwalony przez wieki status trwałej ruiny – jest zamek Tropsztyn, sąsiadujący z czchowskim. Odbudowa w Wytrzyszczce została przeprowadzona w roku 2008 przez prywatnego właściciela i dostosowana do współczesnych warunków technicznych. Jednak zdaniem szefa zespołu archeologów badających wzgórze, Andrzeja Szpunara, tylko rzut założenia zamkowego jest zgodny ze stanem faktycznym, a odbudowane mury mają przerysowane proporcje. W podobny sposób, oparty na swobodnej kreacji architekta, odbudowano ruiny wieży mieszkalno-obronnej w Korzkwi oraz zamek w Bobolicach. Czchów zdaje się jednak zaprzeczać podobnym ocenom. Zabezpieczono tu i utrwalono niszczejącą strukturę założenia. Wszystkie uzupełnienia wykonano przy użyciu tradycyjnych materiałów, aby były one wyróżnione jaśniejszą barwą. Odkryto autentyczny fragment oryginalnej posadzki na dziedzińcu, a także ostrołukowy portal gotycki w sieni wejściowej do piwnic budynku. Na dziedzińcu zlokalizowano lapidarium z detalami architektonicznymi znalezionymi podczas wykopalisk. Dodatkową atrakcję dla zwiedzających stanowi odtworzony most.
– Dokonała się tutaj najbardziej odważna i radykalna zmiana w krajobrazie miasta od czasów średniowiecza – ocenia Andrzej Szpunar. Wciąż można rozważać dalszą rozbudowę założenia, poprzez rekonstrukację budynku mieszkalnego. Same mury wieży w coraz wiekszym stopniu wymagają zabezpieczenia. Zwłaszcza u podstawy są widoczne wyraźne uszkodzenia oraz degradacje spoin i ciosów z piaskowca.
