W latach międzywojennych w jednej z tarnowskich szkół, gdzie był zwyczaj spędzania przerw na dziedzińcu, do pilnowania porządku wyznaczono dwóch pedagogów – nauczycieli religii katolickiej i mojżeszowej. Nagle, ku zaskoczeniu uczniów grających w piłkę, katolicki katecheta wziął pod rękę swojego żydowskiego odpowiednika i zaczęli się przechadzać. Rozmowy ustały na skutek chwilowej konsternacji. Nagle ktoś krzyknął: ,,Stary Testament chodzi pod rękę z Nowym!” i wybuchła powszechna wesołość. Śmiali się także spacerujący ksiądz prałat Józef Wątorek i Izaak Bleiweiss.
Scena ta została uwieczniona przez Romana Brandstaettera w jednym z jego utworów, a ostatnio powtórzona w książce ,,Stramer” Mikołaja Łozińskiego – brata Pawła Łozińskiego, który niedawno wyjechał z dwiema nagrodami dla swojego „Filmu balkonowego” z 37. Tarnowskiej Nagrody Filmowej.
Gdy Bleiweiss zmarł w 1921 roku, pochowano go na cmentarzu żydowskim w Tarnowie. Jego macewa jest dobrze zachowana i charakterystyczna. Nie dość, że litery są na niej bardzo czytelne, to wykonane w języku polskim – to przykład asymilacji Żydów z polską kulturą na początku XX wieku. Jednak nie wszystkie nagrobki miały tyle szczęścia. Sporo z nich niemiecka machina wojenna użyła do utwardzania dróg, wiele się przewróciło, złamało lub zarosło wysoką trawą. Ostatnio Komitet Opieki nad Zabytkami Kultury Żydowskiej w Tarnowie przystąpił do kolejnych prac na rzecz inwentaryzacji nagrobków w najbardziej zaniedbanej części Kirkutu.
Na cmentarzu pracują specjaliści z biura Michaela Schudricha, naczelnego rabina Polski. Oni zajmują się odczytywaniem, fotografowaniem i zapisywaniem koordynatów odnalezionych macew. Obecnie badany obszar daje nadzieję na odnalezienie kolejnych 500 nazwisk i ocalenie ich przed zapomnieniem. Prace w tym miejscu mają potrwać do końca roku, ale intensywność i skala przedsięwzięcia jest uzależniona od finansów.
– Nie wszystkie nagrobki udało się odczytać. Niektóre olbrzymie grobowce granitowe leżą napisem do ziemi – nie było czasu się tym zająć. Trzeba je specjalnym dźwigiem podnosić. Niektóre są zarośnięte ziemią, trawą. Nie wszystkie nagrobki zachowały się z napisami – mówi Adam Bartosz z Komitetu Opieki nad Zabytkami Kultury Żydowskiej w Tarnowie.
Istnieje też duże prawdopodobieństwo, że wiele nagrobków wciąż kryje ziemia. Zwłaszcza w pasie wzdłuż muru, ponieważ przez wiele lat nieznani osobnicy urządzali sobie wysypisko i przerzucali za mur śmieci. W efekcie w niektórych miejscach powstała półmetrowa warstwa ziemi, a ponieważ na cmentarzu żydowskim nie można kopać ze względów religijnych, poszukiwania musiałyby odbywać się pod nadzorem rabinicznym.
Podczas trzyletniego remontu i inwentaryzacji cmentarza udało się odczytać już ponad 5,5 tysiąca nazwisk, które trafiły do ogólnopolskiej bazy danych, jaką można znaleźć pod adresem cemetery.jewish.org.pl w internecie.
– Moja córka Magda w ciągu ostatniego tygodnia dostała 3 albo 4 prośby, aby dokładnie sfotografować i oznaczyć konkretne nagrobki, bo w internecie nie jest to dokładne. Często jest to dla potomków bodziec do tego, żeby przyjechać. I to jest dla nas ogromna satysfakcja – mówił Adam Bartosz.
Prace na tarnowskim cmentarzu żydowskim są ważnym krokiem w celu ocalenia i dokumentacji bogatej historii oraz dziedzictwa kultury żydowskiej w tym regionie. Cmentarz, założony w XVII wieku, jest świadectwem obecności i koegzystowania społeczności żydowskiej oraz polskiej w Tarnowie przez wiele wieków. Przede wszystkim jest to miejsce budowania mostów zrozumienia między naszymi kulturami.
# TEMI, Tarnów wiadomości, cmentarz żydowski, Stary Testament, Nowy testament, religia mojżeszowa, Józef Wątorek, Izaak Bleiweiss, Roman Brandstaetter, Stramer, Mikołaj Łoziński, Paweł Łoziński, Film balkonowy, macewa, nagrobek, grobowiec, Komitet Opieki nad Zabytkami Kultury Żydowskiej, Michael Schudrich, Adam Bartosz
