Ludwik Solski, jeden z najwybitniejszych aktorów, którego imieniem – za jego zgodą – nazwano tarnowski teatr. Ryszard Smożewski, dyrektor i twórca wielu ważnych inscenizacji w latach 70. i 80. XX wieku. Świetni aktorzy: Jerzy Bińczycki, Andrzej Grabowski, a także aktor i reżyser Edward Żentara. Każda z tych postaci miała istotny wpływ na rozwój i renomę tarnowskiego teatru, przyczyniając się do budowy kulturalnego dziedzictwa miasta. O tym przypomina postać Maszkarona Ducha Teatru, autorstwa Marcina Jerzego Dudka, umieszczona obok wejścia do przybytku tarnowskiej sceny.
Figurka zaprasza do refleksji nad istotą teatru w naszej rzeczywistości. Odkrywanie jego tajemnic jest jak wchodzenie w dialog z przeszłością, która kształtuje rozumienie teraźniejszości. Maszkaron Duch Teatru wzdycha do Melpomeny kojarzonej z dramatem, a tych wiele wystawianych jest na deskach miejscowej sceny. Ale pod Górą św. Marcina szczególnie bliska jest mu zapewne Talia – muza komedii i poezji lirycznej. Festiwal Talia, organizowany przez miejscowy teatr od 1995 roku, to ważne wydarzenie na kulturalnej mapie kraju. Ponieważ tarnowski szlak maszkaronów jest projektem, który łączy tradycję z nowoczesnością, wypada zacząć od tradycji. Tym bardziej, że nie odżegnuje się od niej autor statuetki Marcin Jerzy Dudek.
Artystyczne metamorfozy
Tajniki rzeźby zgłębiał przez blisko trzy lata w murach krakowskiej ASP. I choć nie ukończył tych studiów, a akademicki tytuł licencjata zdobył dopiero po latach, w 2018 roku, w Instytucie Sztuki Akademii Tarnowskiej, nie przeszkodziło mu to przez wiele lat pracować przy licznych realizacjach związanych z konserwacją kamienia, rzeźby, mebli i malatury w kraju i za granicą. Co ciekawe, żadna z uprawianych dyscyplin nie jest mu najbliższa. – W młodości interesowało mnie bardziej malarstwo. Później traf chciał, że wszedłem głębiej w rzeźbę. I obecnie więcej robię w gipsach, w 3D, niż w płaszczyznach dwuwymiarowych – tłumaczy.
Maszkaron Ducha Teatru jest wyrazem jego artystycznej wizji. Zresztą, jak ujawnia, wcześniej przygotował szkice rzeźbiarskie dotyczące wszystkich tematów podjętych do realizacji na szlaku. W związku z wieloma doświadczeniami w zakresie konserwacji zabytków, wiedział też, że maszkarony z attyki ratusza, które były źródłem inspiracji, mocno doświadczył czas. – Sporo zostało zdegradowanych, spłukanych z pierwotnie wykonanej formy poprzez wiatry czy deszcze. Czerpiąc ze wszystkich czternastu zachowanych wizerunków zauważyłem, że np. oczy były podobnie rzeźbiarsko potraktowane przez ówczesnego autora, dlatego starałem się nawiązywać do pierwotnego charakteru tych elementów– tłumaczy.
Rogaty atrybut
W rezultacie statuetka sprzed teatru ma twarz o tajemniczym wyrazie, która zdaje się obserwować przechodniów, zapraszając ich do świata za kurtyną. Marcin Jerzy Dudek przekonuje, że udział w projekcie bardzo go ucieszył, bo architektura renesansowa, z którą są związane historyczne maszkarony, uwiodła go już w dzieciństwie. Dlatego, gdy pojawił się projekt szlaku, chciał mieć w nim swój udział. Pracując nad wizerunkiem postaci pomyślał też o kozich uszach, które uwidocznił w statuetce. Nieprzypadkowo. Kozioł jest przecież najbardziej znanym atrybutem teatru, szczególnie u jego początków, w starożytnej Grecji. Odgrywał ważną rolę w obrzędach ku czci Dionizosa, boga wina, urodzaju i teatru.
Dionizje zaś były okazją do organizowania licznych przedstawień. Nawet samo greckie słowo „tragedia” pochodzi od złożenia „tragos” (kozioł) i „ode” (pieśń), czyli „pieśń kozła”. Dodajmy, że później, w średniowiecznych moralitetach, kozioł często symbolizował ludzkie wady i grzechy. Był uosobieniem nieczystości, chciwości i rozwiązłości. Twórcy teatralni używali go, by moralizować i edukować publiczność na temat konsekwencji nieetycznego postępowania. Natomiast w renesansowych i barokowych komediach kozioł pojawiał się już jako element komiczny. Wykorzystywano go do wywoływania śmiechu widzów.
Duch Suflera
Także obecnie teatr czerpie często z bogatej symboliki rogacza, traktując go jak archetyp. Zdarza się, że symbolizuje ofiarę, buntownika, grzesznika lub męczennika, w zależności od interpretacji reżysera czy dramaturga. W praktyce współcześni artyści często wykorzystują motyw kozła, by zwrócić uwagę na problemy społeczne, ekologiczne lub polityczne. Bywa metaforą ludzkich działań i ich konsekwencji.
Postać sprzed tarnowskiego teatru ściska w łapkach nad głową scenariusz. – Ten uchwycony tekst dla mnie charakteryzuje funkcję suflera. Czyli tego, który zna całe widowisko na pamięć i modli się, aby wszystko podczas spektaklu poszło dobrze – mówi autor projektu.
Artystyczne granice
Obecnie, w dobie postmodernizmu, teatr jest polem nieograniczonej wolności twórczej, miejscem, gdzie przekraczane są granice rzeczywistości i fikcji. Duch teatru jest synonimem artystycznej rewolucji i odważnej innowacji. Bo współczesny teatr wciąż ewoluuje, szukając nowych form wyrazu i sposobów na dotarcie do publiczności. A zatem Duch Teatru, reprezentowany przez maszkarona, przypomina, że za szybą, przed którą stoi, jest nie tylko miejsce występów, ale przede wszystkim przestrzeń dialogu, refleksji i emocjonalnego zaangażowania.
Maszkaron przypomina, że duch teatru żyje w każdej emocji przeżywanej podczas spektakli, w każdej historii, która porusza publiczność, i w każdym artystycznym eksperymencie, który poszerza horyzonty. Inspiruje też podróże w głąb historii i kultury, bo to ona kształtuje nasze rozumienie sztuki i świata.
