Zakopany, przykryty śniegiem i czasem, przetrwał wieki niczym milczący świadek burzliwych epok. Aż pewnego zimnego dnia detektor zamruczał cicho pod sosną – i zaczęło się. Setki monet, w tym złote dukaty, ułożone jak litery w zapomnianej księdze historii. Znalezisko poszukiwaczy ze Stowarzyszenia STATER to największy skarb ostatnich lat w Małopolsce. Ale to także żywa opowieść o handlu, polityce, strachu i nadziei. O pieniądzu, który w XV wieku mówił wieloma językami. Teraz zaś, po wiekach, zaczął przemawiać na nowo.
O tym, że w lesie niedaleko Bochni poszukiwacze ze Stowarzyszenia STATER – Wojciech i Marek Budzynowie – odkryli naczynie z monetami, informowaliśmy już w TEMI. Nie znaliśmy jednak wówczas skali tego odkrycia. W garnku znajdowały się aż 622 monety, z czego większość to denary Kazimierza IV Jagiellończyka. Są także srebrne półgrosze. Jak opowiada jeden z odkrywców, Wojciech Budzyn, monety były poukładane warstwa po warstwie, ułożone w stosiki i owinięte organiczną substancją. Ta systematyczność pozwoliła zmieścić aż tyle egzemplarzy. Wisienka na torcie kryła się na samym dnie. Tutaj czekało coś jeszcze rzadszego: cztery złote dukaty Zygmunta Luksemburskiego – z czasów, gdy był on królem Węgier. Zawinięte w dwie szmatki, niemal jak ukryte oczko historii. To one elektryzują najbardziej.
Denary Kazimierza IV Jagiellończyka, który panował w II połowie XV wieku, stanowiły podstawowy środek płatniczy dla przeciętnego mieszkańca Królestwa Polskiego i Litwy. Charakteryzuje je mała średnica (ok. 13–15 mm) i niska próba srebra. Były to monety obiegowe, emitowane masowo, z prostym rysunkiem – najczęściej herbem (Orzeł, Pogoń, litera „K”) i napisem z imieniem króla. Często były słabo wykonane i niedobite. Półgrosze jagiellońskie, nieco większe od denarów (ok. 20 mm), bito ze srebra wyższej próby. Często przedstawiały herb Korony i napis otokowy. Miały wartość pół grosza praskiego i były popularne od czasów Władysława Jagiełły po Zygmunta Starego. Cieszyły się renomą także poza granicami – trafiały do Czech, Niemiec, a nawet na Ruś i do krajów bałtyckich.
Co istotne, złote monety nie były bite w Polsce przez samych Jagiellonów aż do czasów Zygmunta I Starego, i to w ograniczonym zakresie. Dlatego obecność złotych dukatów Zygmunta Luksemburskiego, króla Węgier, w skarbie z Bochni jest tak unikalna. Pokazuje ona międzynarodowy przepływ pieniądza i wpływ handlu transgranicznego w XV wieku.
Przeczucie detektora i metodyczne odkrycie
Pierwszy sygnał detektora nie był imponujący. Poszukiwacze zdecydowali się jednak kontynuować prace, tym razem przy użyciu dwóch urządzeń. Nocny śnieg, zerowa temperatura, mocno przesiąknięta ziemia. Dopiero przy wykopie uformował się kontur ceramicznego naczynia. Gdy trzy monety wypadły luźno na zewnątrz, od razu wiedzieli, że to znalezisko wyjątkowej rangi. Zareagowali podręcznikowo: zabezpieczenie, oznaczenie, zgłoszenie do służb konserwatorskich. Od tamtej chwili naczynie było traktowane jako skarb – dosłownie i w przenośni.
Współpraca między detektorystami a archeologiem z bocheńskiego muzeum przebiegła wzorcowo. Nie zawsze można tak powiedzieć o podobnych odkryciach w Polsce. – To znalezisko, które weryfikuje nie tylko nasze emocje, ale i sposób, w jaki podchodzimy do przeszłości – podkreśla Andrzej Korta ze Stowarzyszenia. – Mamy nadzieję, że stanie się impulsem do dalszych badań i rozmów o legalnym poszukiwaniu historii – dodaje.
Otwarte i odkryte
Naczynie zostało już otwarte przez konserwatorów. Jak się okazało, skarb był nie tylko liczny, ale i metodycznie skomponowany. Wewnętrzne warstwy zawierały kolejne monety o zróżnicowanej wartości. Do badań trafiła również organiczna substancja służąca do owijania monet. Możliwe, że to lniane włókna nasączone olejem.
– To może być jedno z najbardziej spektakularnych odkryć ostatnich lat – przekonuje Wojciech Budzyn. – 622 monety, cztery złociste relikty znacznego monarchy, misterna metoda ukrycia – wszystko wskazuje na precyzyjnie złożony depozyt z intencją zachowania na przyszłość.
Archeolog Marek Materna z bocheńskiego Muzeum na razie unika ocen, ale podkreśla: – Wyniki konserwacji będą kluczowe dla oceny numizmatycznej. Już dziś jednak widać, że ktoś układał ten skarb nieprzypadkowo. To przemyślany depozyt, być może ukryty w czasach niepokoju.
Monety mówiące wieloma językami
Bocheński skarb potwierdza intensywny obrót gotówkowy w Małopolsce i złożoność relacji handlowych z Węgrami. To ważne, szczególnie w tak rozbudowanej handlowo w tamtym czasie Bochni, robiącej interesy z wieloma ośrodkami. Odkrycie, w tak dobrze zachowanej formie i kontekście, to niezwykle cenne źródło dla badaczy ekonomii i życia codziennego późnego średniowiecza.
Na tle innych znalezisk z ostatnich dwóch dekad skarb wyróżnia się nie tylko liczebnością, ale i unikatowym komponentem – złotymi dukatami Zygmunta Luksemburskiego. Ten król bił złotą monetę w typie włoskiego florenusa w mennicy w Budzie, ze złota próby 0,986 i masie ok. 3,5 grama. Na awersie widnieje tarcza herbowa Madziarów i często też wizerunek króla. Na rewersie – monarcha klęczący przed ukrzyżowanym Chrystusem. To dość prestiżowa moneta i rzadka na ziemiach polskich.
Dla porównania: w 2020 roku pod Słupskiem odkryto skarb 421 monet z XVII wieku, wśród których nie było żadnych złotych egzemplarzy. W 2007 roku w miejscowości Kaliszany natrafiono na łącznie 480 monet, jednak były to głównie srebrne orty i trojaki bez większego waloru kolekcjonerskiego. Złote dukaty Zygmunta Luksemburskiego bito na Węgrzech w pierwszej połowie XV wieku. W Polsce występują rzadko. Dotąd znane były pojedyncze znaleziska, często pozbawione kontekstu archeologicznego. Cztery egzemplarze odnalezione w jednym naczyniu i w znanym kontekście to – zdaniem historyków – wydarzenie bez precedensu.
Jak mówi brzeski historyk, dr Piotr Duda: – To nie jest już tylko skarb. To historyczne źródło. Każda z tych monet mówi o innej relacji – politycznej, handlowej czy militarnej. A to, że źródło zachowało się w całości, czyni je bezcennym.
Kiedy można będzie zobaczyć skarb?
To pieniądz elitarny – kościelny, dworski, urzędniczy lub dyplomatyczny. Sam fakt jego obecności w tym skarbie wskazuje, że mamy do czynienia z kimś znaczącym – np. wysokim urzędnikiem żupnym czy kupcem solnym. Albo z wyjątkowym przypadkiem przechwycenia majątku. Zdaniem Dudy, ułożenie monet i staranność ukrycia mogą sugerować, że była to forma zabezpieczenia na czas wojny lub epidemii.
– Takie skarby to nie tylko znaleziska – to zdania wyrwane z dialogu między wiekami. Trzeba je czytać, interpretować i szanować – dodaje historyk.
Zdaniem Marka Materny, ukrycie depozytu może być związane z echami wojen husyckich lub nawet początkiem zbójnictwa w Karpatach w XV wieku.
Mieszkańcy Bochni i turyści będą mogli zobaczyć monety dopiero późną jesienią lub na początku zimy, kiedy to skarb ma wrócić z konserwacji do Muzeum im. Stanisława Fischera. Dopiero wtedy, po formalnej analizie każdego artefaktu, zyskamy pełny obraz znaleziska.
Nie wiemy, kto zakopał ten garniec. Ale wiemy, że chciał, by jego skarb przetrwał. I przetrwał – by dziś opowiedzieć historię, której nikt już nie pamięta. Choć to dopiero pierwsze rozdziały tej opowieści.
