Domy te mają 14 pięter, a na każdym piętrze jest kilkadziesiąt małych i niskich mieszkań. Le Corbusier uważał, że przestrzeń do życia jest wtedy wystarczająca, gdy sufit jest na wysokości wyciągniętej do góry ręki mężczyzny mającego 183 cm wzrostu. Skąd ten wzrost? Ano stąd, że mniej więcej 100 lat temu taka była przeciętna wzrostu amerykańskiego policjanta. Skąd u tego na pół Francuza, a na pół Szwajcara była taka atencja dla amerykańskich policjantów możemy się tylko domyślać, ale na pewno wiązało się to ze skokowym wzrostem znaczenia Stanów Zjednoczonych, których potęga rozkwitła po I wojnie światowej.
Wyciągnięta do góry ręka 183 centymetrowego mężczyzny sięga 226 cm. Proszę spojrzeć na sufit pomieszczenia, w którym państwo jesteście. Jeżeli jest on na wysokości mniejszej niż 2 i pół metra, to macie państwo kłopot, bowiem jesteście w przestrzeni przytłaczającej i nieludzkiej, przynajmniej jak na nasze, dzisiejsze standardy. Wówczas, mniej więcej 50 lat temu, te domiszcza wydawały się triumfem nowoczesności i powiewem przyszłości. Były owocem wielkiej reformy urbanistycznej. Podobne bloki powstawały na całym świecie, może poza Australią. Dzisiaj są masowo wyburzane. Nie tylko dlatego, że są mało funkcjonalne, a pomysły domu w pewnym sensie samowystarczalnego, za sklepami na parterze, i wspólnym pomieszczeniem dla wózków i rowerów, kompletnie się nie sprawdziły w praktyce. Te giganty są dziś po prostu slumsami. Ci, którzy ze szczęściem w oku wprowadzali się tam 50 lat temu, już dawno się wyprowadzili. Dzisiaj mieszkania w tych warszawskich blokach wynajmują biedni studenci i Wietnamczycy. W innych miastach europejskich w takich domach mieszkają uchodźcy. Z danych amerykańskiej policji wynika, że w takich blokowiskach naturalne zaplecze ma świat drobnych rzezimieszków i terroryści. Dlatego często jedynym dobrym wyjściem jest wyburzenie czegoś takiego. W Warszawie to jest oczywiście niemożliwe. Jesteśmy na to za biedni. Nie stać nas na wysiedlenie tysięcy ludzi do innych, ładniejszych i bardziej funkcjonalnych mieszkań. Ale z czasem i to się zapewne zmieni.
Codziennie przejeżdżam koło niedawno ukończonego domu w bardzo pięknym miejscu, nad Wisłą. Okna mieszkań tego budynku z jednej strony wychodzą właśnie na rzekę i ogromną biało‑czerwoną bombonierkę, czyli na Stadion Narodowy, a z drugiej strony na park. Sufit w tych mieszkaniach na pewno nie jest na wysokości 226 cm. I gdy przejeżdżam tamtędy po zmroku, to widzę, że dom ten jest zasiedlony w co najwyżej 10 procentach. Większość mieszkań w tym atrakcyjnym budynku od blisko trzech lat jest pustych. Dlaczego? Zapewne są za drogie. Cała Warszawa i jej okolice pełne są pustych, niezasiedlonych budynków. Przez całe lata borykaliśmy się w Polsce z brakiem mieszkań. Posiadanie własnego mieszkania było najważniejszym wyznacznikiem statusu społecznego. W PRL zresztą mieszkania się dostawało, nie kupowało. To znaczy zbierano pieniądze na książeczkach mieszkaniowych, ale jeżeli nie było decyzji politycznej, to taka książeczka była fikcją, a prawdziwym świstkiem okazała się w czasach wielkiej inflacji z końca PRL. Kiedyś ktoś policzy, że warto przenieść ludzi z tych strasznych bloków, które były ucieleśnieniem jakiejś chorej wizji, do domów, które dziś świecą pustakami, a w ich miejscach zbudować coś na miarę prawdziwą, na miarę człowieka.
80 lat temu wymyślono nie tylko koszmarne bloki. 80 lat temu wymyślono także projekt zbudowania nowego, jednorodnego społeczeństwa. Jego efektem był Holokaust. To miejsce w Warszawie, o którym czytałem, było miejscem, w którym żyli ludzie, o których pamięć jest dosyć zatarta. To znaczy, że nawet jeżeli pamiętamy, jak liczna była przed wojną społeczność żydowska, to przeważnie ci ludzie nie mają swoich indywidualnych losów. W książce, którą przeczytałem jest część wykazu dłużników z 1940 roku. Ludzie ci, żydowskiego pochodzenia, zalegali z opłatą za prąd. Przerażające jest to, że jedynym śladem po ich życiu, jest figurowanie na liście dłużników.
