W Muzeum Okręgowym w Tarnowie zakończono realizację projektu „Na bister – romskie miejsca pamięci”. Udało się stworzyć internetową bazę miejsc związanych z zagładą Romów w czasie II wojny światowej, rozsianych po Europie.
Dostępna jest też w siedzibie placówki przy Rynku 3 wystawa planszowa prezentująca różne formy upamiętnienia romskiego Holokaustu, będąca efektem prac tarnowskich muzealników podczas realizacji projektu.
Tarnowscy muzealnicy w ramach projektu „Na bister – romskie miejsca pamięci” pod wodzą Natalii Gancarz i przy wsparciu Adama Bartosza podjęli się zadania zinwentaryzowania na terenie Europy Środkowej miejsc upamiętniających martyrologię Romów. Realizację projektu wspominają jako żmudną pracę z różnymi przygodami.
– Czasem nasze poszukiwania przypominały pracę detektywistyczną, bo dysponowaliśmy tylko informacjami, że ktoś gdzieś odsłonił jakąś tablicę, ale nie umiano nam wskazać gdzie. Tak było na przykład w Murskiej Sobocie – choć posiadaliśmy zdjęcie, nikt w mieście nie potrafił nam powiedzieć, gdzie konkretnie znajduje się pomnik poświęcony zamordowanym Romom – opowiada Adam Bartosz. – A w wiosce Cierny Balog w ogóle nie znaleźliśmy pomnika postawionego w lesie ok. 30 lat temu. Las pochłonął go tak, że sześciogodzinne przeczesywanie terenu przy udziale okolicznych mieszkańców nie dało rezultatów. Zamierzamy tam wrócić.
Niektóre stele czy tablice upamiętniające romski Holokaust usytuowane zostały w nietypowych miejscach. – W słowackiej miejscowości Ziar nad Hronom pomnik, sądząc po formie z lat 70. XX w., jest na urwisku w sąsiedztwie kamieniołomu i trudno do niego dotrzeć. Co ciekawe, niedaleko mieszka cała grupa Cyganów, która o jego istnieniu nie miała pojęcia – wspomina Natalia Gancarz, koordynatorka projektu. – W Salzburgu natomiast pomnik w kształcie dłoni znajduje się na terenie placu zabaw między blokami. Były problemy, żeby tam stanął, bo sprzeciwiali się temu mieszkańcy. To jednak z tego miejsca wywieziono w czasie wojny Cyganów do obozów koncentracyjnych. Ostatecznie pomnik postawiono, ale w otoczeniu placu zabaw wygląda naprawdę dziwnie.
– Przykre wrażenie robią pomniki na terenach krajów byłej Jugosławii – wojna, zmiana systemu, rozpad poprzedniej państwowości spowodowały, że nikt o nie nie dba, są ruiną. Resztki tablic, gruzy, to bardzo żałosny obraz – dodaje Adam Bartosz.
W wyniku projektu „Na bister” zinwentaryzowano i udokumentowano 47 romskich miejsc pamięci w 11 krajach oraz 19 w Polsce, w tym 10 w Małopolsce. Zapoznać się można z nimi na opracowanej przez muzeum stronie internetowej: http://muzeum.tarnow.pl/na-bister/. Można też zwiedzić poświęconą tematowi wystawę w siedzibie muzeum przy Rynku 3, w dawnej sali Panoramy Siedmiogrodzkiej.
Są szanse na kontynuację projektu, bowiem do tarnowskich muzealników dotarły nowe informacje o kolejnych, nieznanych im jeszcze pomnikach kaźni Romów w Europie, a do ministerstwa kultury trafił wniosek o dofinansowanie dalszych prac nad ich inwentaryzacją.
