Jak Tarnów wybijał się na niepodległość

Następca tronu Austro‑Węgier, Franciszek Ferdynand został zastrzelony w czerwcu 1914 roku w stolicy Bośni – Sarajewie. Wraz z nim od kul zamachowców zginęła żona, hrabina Zofia Chotek. Wizyta w Bośni, okupowanej przez Austro-Węgry od 1878 roku, anektowanej w 1908 roku, miała mieć charakter czysto wojskowy, gdyż następca tronu był równocześnie Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych.
Po zamachu w Sarajewie działania wojenne I wojny światowej rozpoczęły się 28 lipca 1914 roku starciem Austrii i Serbii. System sojuszy i układów międzynarodowych sprawił, że wojna w krótkim czasie objęła całą niemal Europę.
O ile na froncie zachodnim wojska niemieckie szybko utknęły na francuskiej linii obrony i po bitwie nad Marną wojna zamieniła się w trwanie w okopach, o tyle na froncie galicyjskim w ciągu pierwszych kilku miesięcy sytuacja zmieniała się kilkakrotnie.

Na linii frontu
10 listopada 1914 roku 3 armia rosyjska dowodzona przez generała Radkę‑Dymitriewa wkroczyła do Tarnowa. Przez miasto przechodziły wojska rosyjskie, kontynuujące ofensywę. 3 armia sforsowała Dunajec, Rabę i dotarła na przedpola Krakowa. 20 grudnia linia frontu ustaliła się na Dunajcu, od ujścia do Wisły do Zgłobic, a dalej na południe biegła przez Rzuchową, Pleśną, Łowczówek, Tuchów, Gromnik, Rzepiennik i Gorlice. 21 grudnia Rosjanie jeszcze raz przeszli do natarcia. Oddziały 3 armii uderzyły pomiędzy Pleśną a Łowczówkiem na styku 3 i 4 armii austriackiej. Austriacy stracili pozycję, a broniąc się przed okrążeniem, ściągnęli na front dodatkowe siły – I Brygadę Legionów Polskich. Legioniści zepchnęli Rosjan za Białą i bronili zajętych pozycji do 25 grudnia. Ta skuteczna obrona pozwoliła Austriakom na umocnienie pozycji. W efekcie lina frontu ustabilizowała się aż do pierwszych dni maja następnego roku.
Przygotowanie artyleryjskie do planowanej ofensywy rozpoczęło się w nocy z 1 na 2 maja 1915 roku. Rano 2 maja rozpoczęło się natarcie armii niemieckiej, która w ciągu pięciu dni zepchnęła Rosjan za Wisłokę. Z kolei wojska austriackie, zajmując Tuchów i Ryglice, zagroziły okrążeniem siłom rosyjskim w Tarnowie. 6 maja, po kilku dniach ofensywy, linia frontu w tym rejonie przebiegała przez Dąbrowę Tarnowską, Pilzno i Brzostek. W nocy z 5 na 6 maja ostatni żołnierze rosyjscy opuścili Tarnów, a rankiem wkroczyły do miasta wojska niemieckie i austriackie. 21 czerwca jednostki 2 armii austro‑węgierskiej wkroczyły do Lwowa. Był to koniec walk o Galicję i przełom na froncie austriacko‑rosyjskim. Wielka wojna, nazwana później I wojną światową, wchodziła w nową fazę.

Dość tej wojny
Życie w mieście pod rządami Austriaków i lokalnego samorządu wracało na normalne tory. Już w lipcu 1915 roku założono w Tarnowie Ligę Kobiet NKN. Członkinie opiekowały się sierotami i rodzinami żołnierzy, organizowały pomoc dla przebywających na froncie i opiekę na rannymi.
Po Akcie 5 listopada 1916 roku, w którym władze niemieckie i austriackie gwarantowały Polakom powstanie po wojnie samodzielnego państwa, rada miejska na wniosek burmistrza Tadeusza Tertila 9 listopada uchwaliła jednomyślnie przemianowanie ulicy Krakowskiej na ulicę Niepodległości. Wieczorem tego dnia ulicami przeszedł uroczysty pochód.
Przedłużająca się wojna, śmierć milionów ludzi i powszechne zubożenie powodowały radykalizację poglądów. Coraz częściej w wielu miastach Europy demonstrowano na ulicach na rzecz zakończenia działań zbrojnych i zawarcia pokoju. Nie inaczej było w Tarnowie.
Manifestację w dniu 18 lutego 1918 roku zapowiadały rozlepione wcześniej afisze. Po mszy świętej w kościele XX Misjonarzy odbył się przemarsz na Rynek, gdzie wygłoszono przemówienia w obecności ponad 20 tysięcy osób. Podczas innej manifestacji zniszczono stojący przy ulicy Mickiewicza pomnik armii austriackiej.
Dużą aktywność przejawiał w tym okresie tarnowski lokalny samorząd. 17 stycznia 1918 roku na wniosek radnego Kazimierza Wojciechowskiego, podjęto na posiedzeniu rady uchwałę wykraczającą daleko poza zakres problematyki lokalnej. W tekście napisano m.in.: Rada miasta Tarnowa (…) uwzględniając obecne stosunki polityczne, wyraża jako reprezentacja jednego z większych miast polskich, że niepodległe suwerenne państwo polskie wyjdzie z zapasów wojny światowej. Ponieważ Królestwo Polskie w obecnych granicach byłoby skazane na zależność od mocarstw ościennych, Rada miasta Tarnowa domaga się złączenia Królestwa Polskiego z Galicją, która zawsze stanowiła kraj polski i jest nim przez swych mieszkańców, przez swą kulturę i tradycję dziejową. Połączenie to nie byłoby zupełnym, gdyby do przyszłego państwa polskiego nie przyłączono Śląska Cieszyńskiego, który jako kraj o większości polskiej poczuwa się do wspólnej przynależności…
30 października Tadeusz Tertil, który był już wówczas członkiem prezydium działającej w Krakowie Polskiej Komisji Likwidacyjnej Galicji i Śląska Cieszyńskiego, przybył do Tarnowa i zwołał nadzwyczajne posiedzenie rady miejskiej. W jego trakcie zaproponował przyjęcie wniosku: Rada miejska oświadcza, że Tarnów oddaje się poleceniom rządu warszawskiego i że organowi rządowemu, utworzonemu przez Radę Regencyjną da posłuch. Rada wniosek przyjęła.

Przewrót w półtorej godziny
Niezależnie od manifestacji oraz oficjalnych wystąpień i deklaracji samorządu w kilku środowiskach prowadzono równocześnie działalność konspiracyjną, przygotowywano plany przewrotu wojskowego i wyzwolenia miasta w stosownej chwili.
Działał w mieście kilkusetosobowy Komitet Samoobrony, którego głównym celem było niedopuszczenie do wywozu z miasta żywności, pomoc internowanym legionistom i zbieranie funduszy na cele narodowe. Jego prezesem był Stanisław Nożyński, zastępca zarządcy dóbr książąt Sanguszków. W składzie zarządu znaleźli się m.in. adwokat Tadeusz Lubieniecki, dyrektor banku Mieczysław Giżbert‑Studnicki, ksiądz Józef Lubelski, Józef Andrzej Zając i Franciszek Styliński. W lutym 1918 roku powołano Straż Studencką, złożoną z uczniów najstarszych klas i harcerzy. Pod komendą Adama Ciołkosza starali się oni o utrzymanie porządku podczas manifestacji i pochodów.
Lokalnej strukturze Polskiej Organizacji Wojskowej przewodził Władysław Dziadosz. Jej członkowie gromadzili broń i prowadzili ćwiczenia wojskowe. Władysław Diadosz był komendantem obwodu POW, komendantem powiatowym był Jan Styliński, komendantem miejskim Leonard Bianchi, komendantem sekcji studenckiej Karol Kawęcki, a dowódcą oddziału lotnego Marian Styliński. Oddział ten prowadził służbę wywiadowczą, dwukrotnie zorganizował też napady na pociągi wywożące bydło do Austrii.
Termin rozbrojenia Austriaków wyznaczono w Tarnowie na godziny poranne 31 października. Wieczorem 30 października w mieszkaniu austriackiego oficera odbyło się spotkanie, w którym prócz Dziadosza i Stylińskiego uczestniczyło siedmiu oficerów Polaków z 20. pułku piechoty. Tam właśnie zapadła decyzja, aby przewrotu wojskowego w Tarnowie dokonać w nocy z 30 na 31 października. Zwołano też posiedzenie Komitetu Samoobrony, który miał omówić przejęcie w mieście władzy cywilnej.
Dowództwo powierzono majorowi Wojciechowi Piaseckiemu. W budynku Bractwa Kurkowego w Parku Strzeleckim skoszarowano wieczorem 30 października około 200 osób. Następnego dnia o godzinie 6.00 rozpoczęto zajmowanie siedziby żandarmerii, policji, budynków poczty, dworca, banków, a wreszcie starostwa.
Według relacji uczestników do godziny 7.30 akcja została z sukcesem zakończona. Przejęcie władzy cywilnej odbyło się spokojnie i bezkrwawo, dowództwo nad wojskiem przejął pułkownik Kajetan Amirowicz, najstarszy stopniem oficer polskiego pochodzenia. Żołnierzom austriackim wypłacono żołd, zaprowiantowano, dano czas na zabranie osobistej własności i pozwolono pociągiem wyjechać z miasta.
Rankiem, 31 października 1918 r., o godzinie 8.00, w budynku starostwa pojawili się uczestnicy przewrotu wojskowego. Prezes Komitetu Narodowego, Stanisław Nożyński ogłosił publicznie przejęcie władzy przez państwo polskie. Starosta prosił o porozumienie się telefoniczne ze swoimi władzami w Krakowie. Gdy przez dłuższy czas nie otrzymał stamtąd odpowiedzi, złożył przysięgę na wierność państwu polskiemu. Rozpoczynała się w Tarnowie epoka II Rzeczypospolitej.

Pierwsze dni wolności
W kościołach odczytano z ambony następujące zawiadomienie Prezydium Komitetu Obrony Narodowej i Komitetu Powiatowego Tarnowskiego: Rodacy! W dniu dzisiejszym w miejsce władz austriackich nastały władze polskie. Załoga Tarnowa oddała sie pod rozkazy rządu polskiego.
Wzywamy Was Rodacy, by w tej uroczystej i pamiętnej chwili, każdy z Was odczuł odpowiedzialność, jaka na społeczeństwie naszym ciąży i dążył wszelkimi siłami do zachowania ładu i porządku.
Władze dotychczasowe urzędują dalej, ale już w imieniu rządu polskiego przy naszym współdziałaniu i posłuch bezwzględny ze strony wszystkich obywateli im się należy.
Przez cały dzień trwał świąteczny nastrój, pośpiesznie usuwano ślady niewoli, a na ich miejsce wprowadzano polskie orły wykonane z dostępnych materiałów. O godzinie 14.00 nastąpiła pierwsza defilada załogi polskiej w wolnym Tarnowie na podwórzu koszar. 3 listopada biskup Leon Wałęga celebrował w katedrze uroczystą mszę świętą w intencji zjednoczenia ziem polskich.
Dokonano także zmiany w nazewnictwie obiektów miejskich. I tak Szkołę Wydziałową Żeńską im. Franciszka Józefa nazwano nazwiskiem Marii Konopnickiej, koszary piechoty imieniem Józefa Piłsudskiego, koszary kawalerii im. Tadeusza Kościuszki i im. Józefa Poniatowskiego.
Przez okres dwóch tygodni harcerska młodzież z „Pogotowia Narodowego” pełniła na terenie miasta obowiązki milicji, dbając o porządek i ład. Na wieść o walkach we Lwowie wbrew stanowisku Komitetu – po pożegnaniu się w oratorium XX Filipinów w dniu 13 maja – grupa 26 starszych harcerzy pod dowództwem komendanta Adama Ciołkosza wyjechała do Krakowa i jako obsada pociągu pancernego wyruszyła na osiecz Lwowa. 3 grudnia na posiedzeniu rady miejskiej dr. Tadeusz Tertil wyraził radość z odzyskania Lwowa oraz nadzieję, że ludność polska nieść będzie ludności lwowskiej pomoc materialną.
17 listopada powrócił do Tarnowa 57 pp austro-węgierski, z którego wyłączono żołnierzy innych narodowości, by w lutym 1919 roku otrzymać ostateczną nazwę „16 pp”.
Tadeusz Tertil pełnił funkcję burmistrza do roku 1923. Ciągłe ataki na jego osobę sprawiły, że w ostatnim roku sprawowania urzędu dwukrotnie składał rezygnację, po raz ostatni 13 września 1923 roku. Zmarł w Tarnowie w wieku 61 lat 31 marca 1925 roku.