Siedziba hetmana Jana Tarnowskiego stanowiła znaczący ośrodek kultury renesansowej. Zamek niejednokrotnie gościł wybitne postaci „złotego wieku”, a jego wnętrza mieściły słynną bibliotekę. Tarnowski sprowadził na zamek znakomitego drukarza krakowskiego Łazarza Andrysowicza. Zaprosił także znanego włoskiego architekta Jana Marię Padovano, który przebudował Ratusz. Mieszkał tu również Bartłomiej Berrecci, twórca wawelskiej Kaplicy Zygmuntowskiej.
Zamkowe wzgórze odwiedzali ojciec piśmiennictwa polskiego Mikołaj Rej, czy zdobywca wieńca poetyckiego w Padwie Klemens Janicki. Jan Kochanowski, największy poeta tego okresu, gościł tutaj trzykrotnie. W dobrach Tarnowskiego znalazł schronienie przed czyhającą na jego życie władzą kościelną jeden z najbardziej postępowych pisarzy politycznych odrodzenia Andrzej Frycz Modrzewski. Jeden z najsławniejszych humanistów europejskich Erazm z Rotterdamu dedykował Tarnowskiemu swoje dzieło „Księgi, które zową język”. Sam Tarnowski miał napisać kronikę Polski, która zaginęła, po czym pożyczył z Wawelu „Kronikę” Długosza, której podobno długo nie chciał oddać. Na zamku w 1558 roku zostało wydrukowane dzieło hetmana „Consilium rationis bellicae”, czyli podręcznik sztuki wojennej uznawany za najwybitniejszą XVI-wieczną pracę polską z dziedziny myśli wojskowej.
Orkiestra grała na ślubie króla
W XVI wieku na zamku tarnowskim mieszkało około 150 osób. Byli to piwniczni dzierżący klucze do lochów z winami – przede wszystkim węgrzynami, których hetman był gorącym amatorem – krawcy, rymarze, złotnicy, płatnerze, kuśnierze, malarze, praczki, dwunastu mistrzów kuchni z rzeszą pomocników oraz osoby pomagające w polowaniach i opiekujące się psami myśliwskimi i sokołami. Tarnowski utrzymywał orkiestrę, która przygrywała do pląsów na ślubie króla Zygmunta Augusta. W skład grupy wchodziło „trembaczów 10, bembnistowie, lutnistów 4, piszczkowie a wśród nich Nikiel przedniejszy”.
Za czasów hetmana na zamku mieściła się nawet tymczasowa stolica Węgier, gdy w XVI wieku osiadł tu król tego kraju Jan Zapolya, zmuszony do ucieczki z ojczyzny. Od kwietnia do września 1528 roku król przebywał tu wraz z dworem, który był utrzymywany z podatków mieszczan tarnowskich. W rewanżu miał ufundować ołtarz w kolegiacie, niestety niezachowany. Hetman miał dostać od niego srebrną, grawerowaną tarczę, a kupcy tarnowscy uzyskali zwolnienie z opłaty ceł.
Koniec złotego wieku
Śmierć Tarnowskiego w 1561 roku zakończyła złoty wiek miasta i zamku. Spadkobierczyni Zofia Ostrogska wywiozła z rezydencji wiele cennych przedmiotów w obawie przed rabunkiem. Jej maż zainstalował w twierdzy załogą zbrojną złożoną z bojarów, Tatarów i Kozaków. Nie dali oni jednak rady powstrzymać nocnego uderzenia w kwietniu 1570 roku, kiedy zamek najechała tysiącosobowa armia husarzy, hajduków i wojsk zaciężnych z Hiszpanii, Włoch oraz Turcji. W ten sposób Stanisław Spytek Tarnowski – z jednej z bocznych linii rodu – postanowił odbić hrabstwo tarnowskie z rąk Ostrogskich. Po szturmie splądrowano skarbiec i bibliotekę. Wyrokiem królewskim Ostrogski otrzymał z powrotem miejscowe dobra i nieco nadwyrężony atakiem zamek.
W XVII wieku obiekt liczył prawie 100 pomieszczeń, w tym ok. 35 mieszkalnych. Na południe od niego znajdował się zwierzyniec, czyli pomieszczenia i wybieg dla zwierząt, mających cieszyć oczy pańskie. Tuż obok był ogród zwany winnicą. W tej części stał również budynek browaru i lodownia. Po połowie tego stulecia nakryto go nowym dachem i dokonano innych prac remontowych. Niestety, nie na długo to pomogło. Zamek oraz całe podzielone hrabstwo dostawało się w ręce kolejnych, niezbyt zainteresowanych budowlą właścicieli.
Zamkowy mur skrywał skarb
W latach dwudziestych XVIII wieku zwierzchność zamkowa przebywała już na dworze w Gumniskach, który pełnił funkcję siedziby starosty i rezydencji panów na Tarnowie. Wysokie koszty remontów i niski komfort warunków mieszkaniowych powodowały, że właściciele kamiennych siedzib opuszczali je i przenosili się do pałaców lub dworów. W sierpniu 1747 roku Janusz Aleksander Sanguszko zgodził się na rozbiórkę murów w celu pozyskania materiału na tarnowski kościół i klasztor Bernardynek. I od tego czasu na wzgórzu pozostają ruiny. Jeszcze w XIX wieku podjęto próbę sypania kopca ku czci ofiar rabacji galicyjskiej.
W roku 1938 książę Roman Sanguszko przekazał zamek władzom miasta, z zamiarem przeznaczenia go na park miejski. Pomimo rozpoczęcia badań archeologicznych i odsłonięcia części ruin nie doszło do urzeczywistnienia planów zagospodarowania terenu. Badania archeologiczne na zamku podejmowano w XX wieku trzykrotnie i nigdy nie udało się ich doprowadzić do końca. W latach 60. odsłonięto fundamenty zamku wysokiego i część arsenału, wcześniej zasypanego ziemią. Natrafiono wtedy m.in. na skarb ukryty w murze przy wejściu do kazamaty.
Tworzyło go ok. tysiąca miedzianych i srebrnych monet polskich, litewskich, szwedzkich, szkockich, które prawdopodobnie zostały zamurowane przez kogoś, kto musiał nagle opuścić zamek. Wraz z odkopanymi zabytkami ceramiki trafiły one do miejscowego Muzeum Okręgowego. W zasobach tarnowskich muzealników brakowało jednak sporego zbioru pojedynczych monet, pochodzących z różnych okresów rozwoju zamku, wykopanych na Górze św. Marcina, ponieważ trafiły one do archiwum na Wawelu. – Niedawno wraz z dokumentacją odkrycia udało się doprowadzić do ich przekazania miejscowemu muzeum – relacjonuje Andrzej Szpunar, szef tarnowskiej delegatury Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Dodaje, że wśród zwróconych przedmiotów są także monety odnalezione w kościołku św. Marcina w Zawadzie oraz w miejscowym ratuszu czy podczas prac prowadzonych w regionie, np. w Wojniczu. Niestety, o teren ruin nikt nie dba. Przeszkadza temu ciągnący się od lat wciąż nierozstrzygnięty spór pomiędzy samorządem miasta a rodziną Sanguszków o prawo do działki z zamkowym wzgórzem.
