Efekt domina oznacza, że w przypadku uszkodzenia jednego narządu nasila się ryzyko zmian innych narządów. Konsekwencją wielochorobowości jest wielolekowość zmuszająca do stosowania przez chorego znacznej liczby leków. Te zjawiska tworzą błędne koło, w którym zwiększająca się liczba schorzeń wymusza leczenie u coraz większej liczby specjalistów. Tymczasem stosowanie coraz większej liczby leków prowadzi do uszkodzenia kolejnych narządów. Ryzyko występowania polekowych działań niepożądanych przy dwóch pobieranych równocześnie lekach wynosi blisko 6%, przy pięciu oceniane jest na 50%, a przy ośmiu działania te są zapewnione.
Wraz z wiekiem wzrasta liczba schorzeń powodujących niepełnosprawność. Najczęściej powodują ją schorzenia układu krążenia, drugą przyczyną są różnego typu otępienia i depresje oraz problemy ze słuchem i wzrokiem. Według Światowej Organizacji Zdrowia otępienie charakteryzuje się dysfunkcjami czynności mózgowych, takimi jak zaburzenia pamięci, orientacji, rozumienia, liczenia, zdolności uczenia się nowych informacji. Pierwsza z postaci starczej depresji występuje z urojeniami, które dotyczą zwykle chorób somatycznych, zmian w ciele, winy, kary, grzeszności, okradania, zubożenia, upośledzenia i nicości. Natomiast tak zwaną postać apatyczno-abuliczną rozpoznajemy, kiedy przeważa utrata chęci i zainteresowań oraz zwolnienie zarówno szybkości myślenia, jak i aktywności ruchowej.
Ponadto do tzw. „wielkich zespołów geriatrycznych” zalicza się m.in. zaburzenia mobilności i upadki, zwyrodnienia stawowe, nietrzymanie moczu i stolca oraz niedożywienie. Zwyrodnienia stawowe nasilają się po 50. roku życia. W początkowym okresie pojawiają się mniejsze lub większe uszkodzenia chrząstek stawowych pod postacią szczelin, pęknięć i nadżerek. Powstają wyrośla i dzioby kostne oraz rozwija się zapalenie błony maziowej, wyścielającej torebkę stawową. Nasila to tarcie nasad kostnych przy ruchach. W późniejszym okresie dochodzi do ograniczenia ruchomości i kalectwa. Zwyrodnienia te najczęściej dotyczą kręgosłupa, bioder i kolan.
Częstą chorobą seniorów jest tzw. „zespół słabości lub kruchości”. Powstaje on na podłożu wielochorobowości oraz niepełnosprawności i prowadzi ostatecznie do śmierci. Charakteryzują go: niezamierzona utrata masy ciała (co najmniej 5 kg w ciągu roku); uczucie zmęczenia; osłabienie (mierzone siłą uścisku dłoni); wolne tempo poruszania się (mierzone szybkością chodu); niski poziom aktywności fizycznej. Występowanie tego zespołu wśród ludzi starszych w Europie wynosi średnio 17%. Ważną rolę w procesie starzenia się organizmu mężczyzny odgrywa zmniejszenie produkcji androgenów (testosteronu i DHEA). Proces degeneracji jąder rozpoczyna się około 35-40 lat. Istotną rolę odgrywają uwarunkowania genetyczne, tryb życia, nałogi, przyjmowane leki, toksyny, masa ciała, a także trudne do precyzyjnego zdefiniowania środowisko psychospołeczne. Zespół niedoboru testosteronu objawia się zmniejszeniem potencji, stałym zmęczeniem, pogorszeniem samopoczucia i jakości snu, a także nerwowością i uderzeniami gorąca.
Masa ciała, która w okresie od 20 do 50. roku życia się zwiększa, po 65. roku zaczyna stopniowo spadać. Obniża się również podstawowa przemiana materii o 20% u mężczyzn i o 13% u kobiet. Między 20, a 80. rokiem życia zapotrzebowanie kaloryczne ulega redukcji o 30%.
Zmniejszenie aktywności fizycznej i niedożywienie stanowią podstawowe przyczyny sarkopenii, przez którą rozumie się postępującą z wiekiem redukcję masy mięśni szkieletowych, skojarzoną ze zmniejszeniem siły, prędkości skurczu i mocy mięśni.
Czynniki genetyczne odpowiadają za przedłużenie średniego czasu życia w około 15%. Natomiast styl życia odpowiada za jego przedłużenie w około 50%. Stąd ogromna rola szeroko rozumianej promocji zdrowia. W profilaktyce starości szczególnie ważny jest sposób żywienia. Niedożywienie białkowo-kaloryczne występuje średnio u około: 24% osób starszych niewymagających hospitalizacji, u 8% osób starszych niewychodzących z domu i aż 45% osób w wieku podeszłym, przebywających w placówkach opiekuńczo-leczniczych.
Prof. Paulin Moszczyński
ekspert Akademii Pacjenta CZT
