Jesteśmy jednym z niewielu krajów na świecie, w którym prawnie ogranicza się możliwość zadłużania państwa. Odpowiednie przepisy są zawarte w Ustawie o Finansach Publicznych. Wprowadza ona tzw. progi ostrożnościowe. Przekroczenie kolejnych progów skutkuje odpowiednimi działaniami. I właśnie wykonywanie tej ustawy zostało właśnie zawieszone. Wniosek stąd oczywiście taki, że nie ma ona wielkiego sensu, skoro w razie konieczności, nawet jakoś w miarę sensownie uzasadnionej, można ją zmienić. Na szczęście mamy jeszcze Konstytucję, a w niej zapis, że dług publiczny nie może przekroczyć 60% PKB. Konstytucję jest znacznie trudniej zmienić.
W 2009 roku mieliśmy rekordowy dług publiczny sięgający 120 mld złotych. Mniej więcej połowa tego długu przypadała na samorządy. Wynikało to przede wszystkim z tego, że realizowały one inwestycje najczęściej współfinansowane środkami unijnymi. Ponieważ trzeba było ograniczyć dług publiczny, rząd wybrał najprostszą drogę: zakazał zadłużać się samorządom. Praktycznie z roku na rok. Co to oznacza, wiemy doskonale. Jak teraz realizować inwestycje, skoro z wpływów bieżących ledwo wystarcza na bieżące zadania? Tym bardziej że ich przybywa, bo „centrala” chętnie zrzuca odpowiedzialność na samorządy.
Premier mówi o tym, że trzeba nieco odpuścić samorządom. A głównym powodem tego ma być fakt, że centrum samo sobie także odpuściło. Absolutnie zgadzam się z tym, że śruba blokująca zadłużenie samorządów jest zaciśnięta zdecydowanie za mocno i trzeba tę śrubę poluzować. Jednak nie dlatego, że rząd postawiony pod ścianą zdecydował się na zwiększenie deficytu budżetowego i zawieszenie progów ostrożnościowych w Ustawie o Finansach Publicznych. Samorządy muszą mieć po prostu więcej możliwości działania choćby dlatego, że nie będziemy w stanie czerpać pełnymi garściami z nowego budżetu unijnego, gdyż, jak wiemy, wymaga to wygospodarowania środków własnych. Skąd niby te środki samorządy mają wziąć? Jedyną szansą jest dług. I taki dług służący rozwojowi jest znacznie sensowniejszy niż pożyczanie pieniędzy i ich przejadanie. A w tym, zdaje się, specjalizuje się „centrala”. Nie ta tylko zresztą, bo porządku w finansach publicznych na poziomie całego państwa nie możemy się doczekać od lat.
Całe to rozumowanie nie miałoby sensu, gdyby nie jeden istotny fakt. Jeśli Grecja chciałaby dwa lata temu zwiększać dług, nawet w sytuacji przeznaczenia go na rozwój, byłoby to absolutnym samobójstwem. Zresztą nikt by Grecji pieniędzy nie pożyczył. Trzeba zatem podkreślić jeszcze jeden fakt. Progi zadłużenia samorządów ni jak się mają do progów ostrożnościowych dla budżetu centralnego. Są one znacznie, dramatycznie wręcz, ostrzejsze. Dług samorządów nie może na przykład przekroczyć 60%, ale nie PKB na danym terenie, lecz dochodów budżetowych. Gdybyśmy taki warunek postawili całemu państwu, to okazałoby się, że polski dług przekroczył już cztery raz limit.
Premier ma zatem rację. Zasady trzeba zmienić. Nie dlatego jednak, żeby samorządy poczuły się lepiej w związku z decyzjami dotyczącymi budżetu państwa. Ale dlatego, że dwa lata temu przesadzono i niczemu dobremu to nie służy, a może na przykład ograniczyć korzystanie ze środków unijnych.
