Co więcej, niesprawność pojawiała się u tych pacjentów w znacznie młodszym wieku. Osoby w wieku 50‑59 lat cierpiące z powodu bólu mają sprawność porównywalną do osób liczących 80‑89 lat bez dolegliwości bólowych.
Bólu nie sposób zmierzyć
Co to jest ból? Według definicji Międzynarodowego Towarzystwa Badania Bólu jest to „przykre i negatywne wrażenie zmysłowe i emocjonalne, powstające pod wpływem bodźców uszkadzających tkanki lub zagrażających ich uszkodzeniem”. Percepcja bólu nie ma związku ze stopniem uszkodzenia tkanek, a odczucia towarzyszące są indywidualne. Natężenia bólu nie da się zmierzyć ani zważyć.
Pierwszym rodzajem dolegliwości tego typu jest ból nocyceptywny, powodowany bezpośrednią stymulacją zakończeń nerwów obwodowych (np. zranienia, złamania, oparzenia, niedokrwienie). Ponadto wyróżniamy też ból neuropatyczny, powstający w następstwie uszkodzenia lub dysfunkcji ośrodkowego lub obwodowego układu nerwowego. Powstawanie bólu neuropatycznego jest złożone i nie do końca poznane, a jego leczenie — trudne. Ból wśród seniorów jest najczęściej związany z chorobami układu mięśniowo‑szkieletowego (osteoartrozą), nowotworami, cukrzycą, półpaścem czy osteoporozą. U osób w wieku podeszłym obserwuje się charakterystyczne umiejscowienie bólu związanego z osteoartrozą, zwykle w lędźwiowej części kręgosłupa oraz w obrębie stawów kończyn dolnych.
Bóle o złożonej etiologii i patogenezie występują u około 90 proc. pacjentów z zaawansowaną chorobą nowotworową. Choroba ta ma charakter postępujący i u większości chorych w trakcie opieki obserwuje się nasilenie bólów już istniejących, a jednocześnie pojawiają się „nowe” bóle i inne objawy choroby nowotworowej, wymagające odrębnej diagnozy i ustalenia skutecznego postępowania.
Na półpasiec choruje 20‑30 proc. populacji ludzi powyżej 65. roku życia. Leczenia bólu u chorych w wieku podeszłym, którzy przebyli półpasiec, wymaga średnio 9‑15 proc. pacjentów. Ból jest jednostronny, utrzymujący się długo (lub nawracający) po zagojeniu się zmian skórnych. Może być stały lub napadowy, ma charakter palący, piekący, pulsujący lub ostry, strzelający jak „kłucie nożem lub rażenie prądem”. Przebiega z zaostrzeniami spowodowanymi zimną i deszczową pogodą oraz stresem. Zwykle nasila się w godzinach wieczornych i w nocy. Wobec pacjentów proszonych o określenie stopnia bólu stosuje się skalę werbalną: obejmuje ona rozmaite określenia – „bez bólu”, „niewielki ból”, „ból umiarkowany” i „silny ból”, lub skalę 10‑punktową: pacjentowi zadaje się wtedy pytanie: „Jak ocenia stopień bólu odczuwanego w ciągu ostatniej doby?”. Stopień 0 oznacza, że ból nie występuje, a 10 – to „najgorszy ból, jaki może sobie pacjent wyobrazić”.
Gdy boli stale…
Ból przewlekły zmienia pacjenta emocjonalnie i odwrotnie – stres emocjonalny może zaostrzać ból fizyczny. W terapii bólu powinno się uwzględnić psychiczne reakcje organizmu, np. cierpienie czy apatia; ruchowe (obronny skurcz mięśni,); autonomiczne (przyspieszenie tętna, wzrost ciśnienia tętniczego, przekrwienie skóry, potliwość) oraz hormonalne (skutki uwalniania adrenaliny i innych hormonów). Podczas starzenia się organizmu próg odczuwania bólu podwyższa się, co powoduje, że niektóre z ciężkich chorób u osób starszych postępują bezboleśnie. Natomiast, gdy ból się pojawia, starsi ludzie znoszą go gorzej. Wynika to z ograniczonej produkcji endorfin, hormonów peptydowych, wywołujących doskonałe samopoczucie i zadowolenie z siebie oraz wszelkie inne stany euforyczne (tzw. hormony szczęścia). Tłumią one odczuwanie drętwienia i bólu. Są endogennymi opioidami, silnymi środkami przeciwbólowymi.
Fakt, że ból może mieć tak drastyczny wpływ na codzienne funkcjonowanie pacjenta, podkreśla wagę skutecznego leczenia dolegliwości bólowych. Terapia poza klasyczną farmakologią wymaga także edukacji chorego (motywowanie do pozytywnej postawy wobec stresu i choroby) oraz zapewnienia poczucia bezpieczeństwa medycznego i socjalnego.
Wyróżniamy trzy stopnie drabiny analgetycznej (farmakologiczne leczenie bólu): I – analgetyk nieopioidowy (niesteroidowy lek przeciwzapalny, paracetamol); II – słaby opioid; III – silny opioid. Stosowane są nadto metody anestezjologiczne i neurochirurgiczne (blokady, neurolizy, zewnątrzoponowe podawanie analgetyków) oraz metody wspomagające (akupunktura, fizykoterapia, psychoterapia). Neuroliza to procedura medyczna, która ma na celu zniszczenie włókien nerwowych i może dotyczyć nerwów obwodowych, zwojów autonomicznych lub włókien czuciowych. Jest podobna do blokady nerwu, jednakże w jej przebiegu nie stosuje się leków znieczulających miejscowo, tylko substancję powodującą nieodwracalne uszkodzenie (lizę) danej struktury nerwowej. Regularna ocena efektu leczenia z uwzględnieniem dodatkowych czynników, takich jak m.in. czynnik psychiczny, wiek chorych, niewydolność nerek, uzależnienie od leków, narkomania i alkoholizm, stanowią kluczowy warunek skutecznego postępowania.
