Jako cyniczna, nielicząca się z wolą narodów zmowa wielkich mocarstw, będąca wyrazem pogardy dla słabszych i bezbronnych, dla racji moralnych, dla praw i międzynarodowych umów, dla własnych deklaracji i zapewnień o szlachetnych celach wojny z hitlerowskimi Niemcami.
Jest to prawda, z którą trudno dyskutować, ale warto pamiętać, że w czasie jałtańskiej konferencji Stalin zajmował większą część Polski i całą prawie Europę Wschodnią – z niewielkimi wyjątkami te obszary, które później stały się krajami „demokracji ludowej” i Układu Warszawskiego, a usunięcie Armii Czerwonej z tych obszarów byłoby możliwe tylko za cenę nowej wojny, która dla mocarstw zachodnich była niepodobieństwem.
Dziś wiadomo, że Churchill zlecił brytyjskiemu sztabowi generalnemu przygotowanie planu wojny o oswobodzenie Polski i brytyjscy planiści doszli do wniosku, że jest ona niemożliwa. Dziś wiadomo, że prezydent Roosvelt czasem nie był w stanie sprawnie uczestniczyć w konferencji, a jego naiwność kazała mu w Stalinie widzieć sojusznika i demokratę w przeciwieństwie do „imperialisty” Churchilla.
Ale w gruncie rzeczy najważniejsze decyzje dotyczące powojennego podziału świata zapadły już wcześniej – Jałta była tylko dopełnieniem niezmierzonej sumy błędów popełnionych przez rządy USA i Wielkiej Brytanii od początku wojny, a zwłaszcza od przystąpienia do niej Związku Sowieckiego. Ofiarami Jałty padła nie tylko Polska i połowa Europy, ale także Chiny i Japonia. Dziś, kiedy jałtański ład już nie istnieje, a jego głównym i raczej nieodwracalnym efektem są granice, można dokonać znacznie spokojniejszej i pełniejszej oceny Jałty.
Ostatecznie decyzje podjęte w Jałcie oznaczały utratę przez Polskę obszarów wschodnich i podporządkowanie Związkowi Sowieckiemu. Były dla narodu, który pierwszy przeciwstawił się Hitlerowi, całkowitą klęską. Podejmowane przede wszystkim przez Churchilla, przy naiwności i karygodnej bierności Roosvelta, próby przeciwstawienia się obłudzie i cynizmowi Stalina do niczego nie doprowadziły. Żaden kraj, który został opanowany przez Armię Czerwoną, nie stał się niepodległy ani nie odzyskał utraconych na rzecz Związku Sowieckiego terytoriów. Tylko Polska uzyskała pewną rekompensatę terytorialną kosztem Niemiec. Generał Anders skarżył się Churchillowi: „Rosja sowiecka, która do 1941 roku była w ścisłym sojuszu z Niemcami, zabiera nam obecnie połowę naszego terytorium, a w pozostałej części chce ustanowić swoje rządy”. Churchill odpowiedział na to, że Polacy są sami sobie winni, ale nie uzasadnił, na czym ta wina ma polegać.
Cała konstrukcja jałtańska zaczęła się kruszyć po kilku tygodniach, gdy z Europy Wschodniej napływały informacje o sowieckich bestialstwach, aresztowaniach, wywózkach, procesach i narzucaniu komunistycznych reżimów narodom. 5 marca 1945 roku prezydent Roosvelt przyjął swojego dawnego przyjaciela Adolfa Berlego, wówczas ambasadora w Meksyku. Nie mogąc przekonać Berlego o słuszności porozumień jałtańskich, podniósł ręce do góry w geście kapitulacji: „Adolfie, nie powiedziałem, że rezultaty są dobre. Powiedziałem, że zrobiłem wszystko, co mogłem”. I wydaje mi się, że z tym z grubsza można się zgodzić. Alternatywą była nowa wojna, na której nie skorzystałby nikt z wyjątkiem Hitlera.
Jałta przeszła do historii jako ostatni pakt mocarstw narzucający mniejszym narodom i państwom swój porządek. O ile porządek ustanowiony na Kongresie Wiedeńskim upadł po stu latach, porządek jałtański upadł po 44 latach w wyniku pokojowych protestów, przede wszystkim w Polsce, i stopniowego rozkładu komunizmu w Związku Sowieckim.
Istotnie Jałta zapewniła pokój, ale tylko części Europy. Na wchodzie wybuchły dwa wielkie powstania – w NRD i na Węgrzech – oraz wiele protestów krwawo stłumionych – w Polsce i w Czechosłowacji. Prezydent Stanów Zjednoczonych, George Bush senior, powiedział podczas wizyty w Warszawie, przepraszając za Jałtę: „Nigdy więcej Monachium, nigdy więcej Jałty i niech tak już na zawsze zostanie.”
